ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਮਰੇ ਨਹੀਂ — ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ
ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ — ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਚੋਰੀ ਛੁਪੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ — ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਨਾ ਮਿਟਾ ਸਕੀ।
Every year as March begins, the sacred ground of Husainiwala on the India-Pakistan border is drenched in the deep colours of patriotism. Three great warriors of Mother India — Shaheed Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev — gave their lives to rekindle the flame of India's freedom movement. After their hanging at Lahore Central Jail on March 23, 1931, their last rites were performed secretly at Husainiwala without any religious ceremony. But the British could not erase their legacy — today, millions visit this sacred ground to pay homage.
ਸਾਲ
ਦਿਹਾੜਾ
ਦੂਰੀ
ਵਾਪਸ ਲਿਆ
ਦੀ ਉਚਾਈ
Martyrdom
Day
Firozpur
via Treaty
Height
ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੀਰ ਬਾਬਾ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
Husainiwala is located 12 km from Firozpur city on the India-Pakistan border, on the banks of the Sutlej river. The village was named after Muslim saint Baba Ghulam Hussain. Before Partition, this area was a major centre of trade and commerce, connecting Afghanistan to all of North India via the historic Kaiser-e-Hind Bridge.
1887 ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਲ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ — ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦੂਹਰਾ ਪੁਲ ਜਿਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸੜਕੀ ਆਵਾਜਾਈ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਲ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ 27 ਪਿੱਲਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਵਪਾਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਿਆ।
In 1887, the historic Kaiser-e-Hind Bridge was constructed on the Sutlej — a unique double-decker bridge with trains running below and road traffic above. Its 27 strong pillars still stand today. This bridge made Husainiwala the commercial hub connecting Afghanistan to all of North India.
ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ — ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਛੁਪੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਲਿਆ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅੱਧ-ਜਲਾ ਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ — ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ
ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਈ.ਬੀ. ਚਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਵੱਲੋਂ ਉਦਘਾਟਨ — ਯਾਦਗਾਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ
1971 ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ
ਸ਼੍ਰੀ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ — ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ
ਪੰਜਾਬ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਵਿੱਦਿਆਵੰਤੀ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ) ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
BSF ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ — DG BSF ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਤਿਨ ਅਗਰਵਾਲ ਵੱਲੋਂ
Bhagat Singh, Rajguru & Sukhdev hanged one day before schedule at Lahore Central Jail. Bodies secretly brought to Husainiwala, half-cremated and immersed in Sutlej river by British to erase their memory
India reclaimed Husainiwala from Pakistan by exchanging 12 villages of Suleimanki — India-Pakistan bilateral agreement
Foundation stone of the National Memorial laid by Defence Minister Y.B. Chavan
Memorial inaugurated by Punjab CM S. Lachhman Singh Gill and dedicated to the nation
B.K. Dutt's last rites performed here — Bhagat Singh's close comrade who threw the bomb in Central Assembly; served 20 years in Andaman jail
Punjab Mata Bibi Vidyawanti (Bhagat Singh's mother, honoured 1973) last rites performed here as per her wish
BSF War Memorial inaugurated by DG BSF Nitin Agarwal, dedicated to 34 martyrs of 1965 & 1971 wars
- ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਮਾਧੀ — ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ
- ਸਮਾਧੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ
- ਪੰਜਾਬ ਮਾਤਾ ਯਾਦਗਾਰ: ਬੀਬੀ ਵਿੱਦਿਆਵੰਤੀ — ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ (1973 ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ)
- BSF ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ: 1965 ਅਤੇ 1971 ਜੰਗ ਦੇ 34 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ (2023)
- 1971 ਜੰਗ ਯਾਦਗਾਰ: 15 ਪੰਜਾਬ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ 53 ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (2006 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ)
- ਅਜਾਇਬ ਘਰ: ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਹ ਪਿਸਤੌਲ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਂਡਰਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ
- ਸ਼ਾਨ-ਏ-ਹਿੰਦ ਗੇਟ: 42×91×56 ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੇਟ ਅਤੇ 165 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ
- ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਪਾਰਕ: ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਸਵ. ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਵੱਲੋਂ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ
- Main Shahidi Samaadhi: Primary memorial of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev — the nation's crown jewel
- Samaadhi of B.K. Dutt: Bhagat Singh's comrade who threw the bomb in Central Assembly; served 20 years in Andaman
- Punjab Mata Memorial: Bibi Vidyawanti — Bhagat Singh's mother, honoured as Punjab Mata in 1973
- BSF War Memorial: Dedicated to 34 martyrs of 1965 & 1971 wars (inaugurated August 15, 2023)
- 1971 War Memorial: Honours 15 Punjab Battalion's 55 officers and jawans (built 2006)
- Museum: Houses Bhagat Singh's pistol used to shoot British officer Saunders in Lahore
- Shaan-e-Hind Gate: 42×91×56 ft spectacular gate plus 165 ft tall national flag
- Kuldeep Nayar Park: Beautiful park built with ₹2 crore donated by late Rajya Sabha MP Kuldeep Nayar
ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਸਾਂਝੀ ਚੈੱਕਪੋਸਟ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਚੈੱਕਪੋਸਟ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ 'ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਵੇਲੇ BSF ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੇਂਜਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 40 ਮਿੰਟ ਦੀ ਰੀਟ੍ਰੀਟ ਸੈਰੇਮਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ, ਭਾਰੀ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਖੜਕਖੜਾਹਟ, BSF ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਚਲਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਅਤੇ "ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਕੀ ਜੈ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Every evening at sunset, the Husainiwala Joint Checkpoint hosts a 40-minute Retreat Ceremony jointly performed by BSF jawans and Pakistani Rangers. The marching, the thunderous sound of boots, patriotic songs playing from the BSF post, thousands of spectators waving the tricolor, and roaring chants of "Bharat Mata Ki Jai" create an atmosphere that every visitor remembers forever.
3 ਅਤੇ 4 ਦਸੰਬਰ 1971 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ 15 ਪੰਜਾਬ ਬਟਾਲੀਅਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਬਟਾਲੀਅਨ) ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 2 ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਦੀ 5000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੌਜ ਅਤੇ 15 ਟੈਂਕਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਤਲੁਜ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ 2 ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ 53 ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ — ਮੇਜਰ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਐੱਸ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਵੜੈਚ ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹਿਣਗੇ।
On the night of December 3–4, 1971, only 2 companies of the 15 Punjab Battalion (formerly Patiala Battalion) heroically fought off over 5,000 enemy troops and 15 tanks. Defending the crucial Sutlej Headworks, 2 officers and 53 jawans sacrificed their lives — Major Kanwaljit Singh and Major S.P.S. Waraich are immortal in India's military history.
23 ਮਾਰਚ 1931 — ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ — ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾ ਪੰਨਾ
March 23, 1931 — Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev hanged at Lahore Jail — the brightest chapter in India's freedom struggle
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਿਸਤੌਲ — ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ — ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
Museum houses Bhagat Singh's pistol — used to shoot British officer John Saunders in Lahore — one of the most visited exhibits in the museum
ਬੀਕਾਨੇਰ ਗੰਗ ਕਨਾਲ (1925) — ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ
Bikaner Gang Canal (1925) — starts at Husainiwala Headworks; historians credit it for keeping Firozpur in India at the time of Partition
ਸਾਲ ਵਿੱਚ 2 ਵਾਰ ਰੇਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ — 23 ਮਾਰਚ ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਮੌਕੇ — ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ
Railway station opens only twice a year — on March 23 and April 13 (Baisakhi) — one of the most unique railway stations in the world
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ — 1971 ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛੜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ — ਵਾਹਗਾ ਵਾਂਗ ਬਾਰਡਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਲੋੜ
Firozpur district among India's 100 most backward after trade stopped in 1971 — opening Husainiwala border like Wagah could transform the region
☞ ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (PES) — ਸਟੇਟ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡੀ, ਧਵਨ ਕਲੋਨੀ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ। ਸੰਪਰਕ: 9815427554 | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ: 22–23 ਮਾਰਚ 2026 | ਤਾਜ਼ਾ ਹੈੱਡਲਾਈਨ।
☞ Author: Dr. Satinder Singh (PES) — State & National Awardee, Dhawan Colony, Firozpur City. Contact: 9815427554 | Published: March 22–23, 2026 | Taaza Headline.
Post a Comment